Kış bitmeden bahar hazırlıklarının başladığı şubat–mart aylarında, fidelerin yetiştirilmesi için bazı tohumların ekim işlemi yapılır. Ilık ve sıcak iklim koşullarında yetişen; biber (Capsicum annuum), salatalık (Cucumis sativus), domates (Solanum lycopersicum) ve patlıcan (Solanum melongena) bitkilerinin tohumları bu dönemde ekilir ve kolayca çimlenerek kısa sürede fidelenmeye hazır hâle gelir.

Tohumların ekimi için uygun toprak karışımı; 3 birim torf, 1 birim perlit, 1 birim kum ve 1/2 birim humus ölçüsüyle hazırlanır. Karışımın hafif nemli olması önemlidir. Ayrıca bileşenlerin tamamen karışarak dengeli dağıldığından emin olunmalıdır.

Toprak karışımındaki her malzemenin farklı işlevi vardır. Torf toprağın nemini korur; perlit toprağın havadar olmasını sağlar; kum topraktaki fazla suyun geçirgenliğini düzenler; humus ise tohumların çimlenme oranını artırır.

Tohumlar, ekim işleminden bir gün önce ılık suda bekletilir. Bu işlem, tohumların su emerek şişmesini ve dolayısıyla daha hızlı çimlenmesini sağlar.

Tohum ekimi, saksılara ya da evlerde kolayca bulunabilen çok gözlü yumurta kartonlarına yapılabilir. Ekim işlemi, her göze 1–2 tohum gelecek şekilde uygulanmalıdır. Her tohum, kendi büyüklüğünün yaklaşık iki katı derinliğe ekilir ve üzeri hazırlanan karışımla örtülür. Ekim sırasında yüzeyin düz ve nemli olmasına özen gösterilmelidir.

İlk sulama mümkünse dipten yapılmalıdır. Ekim yapılan saksı, su dolu bir kabın içine bırakılır ve toprağın üst yüzeyi yeterince nemlenene kadar bekletilir. Dipten sulama yapılamıyorsa, üstten sulama toprak yüzeyine zarar vermeyecek şekilde dikkatle uygulanmalıdır.

Ekim yapılan saksılar başlangıçta, ortam sıcaklığının 21–25 °C olduğu yarı gölgeli bir alana yerleştirilir. Bu dönemde toprağın nemliliğinin dikkatle kontrol edilmesi gerekir. Az nem tohumun çimlenmemesine, fazla nem ise çürümesine neden olur. Bu nedenle toprak yüzeyi kurudukça üstten nemlendirilmelidir.

Tohumlar; tohum kalitesi, toprak sıcaklığı, nemlilik ve ortam koşullarına bağlı olarak 5–14 gün içinde çimlenir. Çimlenme sonrası fidelerin ışık ihtiyacı artar. Yeterli ışık alamayan fideler boylanır; uzun fakat zayıf ve güçsüz kalır. Bu nedenle fideler, doğrudan ya da dolaylı ışık alan bir yere taşınmalıdır.

Fideler yeterince büyüdüğünde ve kökleri saksının dibine ulaştığında, daha büyük saksılara ya da bahçe toprağına aktarılır. Aktarma işlemi sırasında köklere zarar vermemeye özen gösterilmelidir.

Kadife Çiçeği (Tagetes sp.)

Bitki fideleri büyüdükçe, çeşitli hastalık ve zararlılara karşı daha savunmasız hâle gelir; bu nedenle koruma önlemleri önem kazanır. Bitkileri bazı zararlılar ve nematodlardan korumak için uygulanan doğal yöntemlerden biri, kadife çiçeği (Tagetes sp.) ile birlikte ekim yapmaktır.

Kadife çiçeği, papatyagiller (Asteraceae) ailesinden; sarı, turuncu, bordo ve kahverengi tonlarda çiçek açan tek yıllık ya da çok yıllık bir bitkidir. Çiçekleri ve yapraklarının salgıladığı uçucu yağlar sayesinde beyazsinek ve yaprak bitleri gibi zararlıları uzaklaştırır.

Aynı zamanda bu kokular, uğur böceği gibi bazı avcı böcekleri kendine çekerek zararlıların doğal yollarla azaltılmasını sağlar. Böylece kadife çiçeği, hem itici hem de çekici özelliğiyle zararlılarla mücadelede önemli bir rol üstlenir. Ayrıca köklerinden salınan kimyasallar, toprakta bulunan nematodları da uzaklaştırır.

Bahçelerde ve balkonlarda bitki yetiştirirken, kadife çiçeğinin birlikte ekilmesi zararlıların uzaklaştırılmasında etkilidir. Bu sayede bitkiler doğal yollarla korunur ve kimyasal kullanımının azaltılması sağlanır. Kadife çiçeği, hem bahçeye renk katar hem de bitkiler için doğal bir koruma sağlar.

Geçmişten Geleceğe Yerel Tohumlar

Bir zamanlar her köyün, her bahçenin kendine özgü tohumları olurdu. Yıllar boyunca aynı bölgede yetişerek, bölgenin iklimine, toprağına ve koşullarına uyum sağlamış olan bu tohumlar, aynı zamanda bölgenin kültürünün bir parçası hâline gelmişti. Bu yerel tohumlar, “Ata tohumu” adıyla elden ele, nesilden nesle aktarılırdı. Bitki yetiştiriciliğinde değerli adımlardan biri de yerel tohumların korunması ve yeniden toprakla buluşturulmasıdır.

Bugün birçok belediye ve doğa gönüllüsü, ata tohumlarını yeniden üretmek için iş birliği yapmaktadır. Farklı yörelere ait ata tohumlarının takas edilmesi amacıyla çeşitli şenlikler düzenlenmekte; bu etkinliklerden temin edilen tohumlarla üretilen bitkilerden yeniden tohum alınarak, ata tohumlarının ve kültürel mirasın yaşatılmasına çalışılmaktadır.

Üretimde yerel tohumları tercih etmenin birçok olumlu yanı vardır. Yerel tohumlar, hastalıklara ve zararlılara karşı daha dayanıklıdır. Bu nedenle fazladan takviye ve kimyasal madde kullanımı gerektirmez. Bu uygulama sayesinde hem biyolojik çeşitliliğin korunmasına katkı sağlanır hem de daha sağlıklı, besleyici ve doğal ürünlerle sofralara farklı tatlar, lezzetler ve çeşitlilik kazandırılır.

Bitki yetiştiriciliğinde ata tohumlarının kullanımı, doğru üretim etkinliğinin yanı sıra; geçmişten gelen emek ve bilginin yaşatılması, kültürel mirasın korunarak sürdürülmesi anlamına gelir. Bu sayede geçmiş, bugünle buluşturulur ve geleceğe aktarılır.

Ayşegül Akdan
NGBB Üretim Görevlisi

Fotoğraflar: NGBB Arşivi